EVM: đọc SPI, CPI kiểm soát chi phí và tiến độ dự án

Earned Value gộp tiến độ và chi phí vào hai con số SPI và CPI. Dưới 1 là báo động. Cách tính và cách đọc cho người điều hành, không cần biết kỹ thuật.

Câu hỏi khó nhất khi ngồi họp dự án: "Đã tiêu 60% tiền, vậy làm được 60% việc chưa?". EVM (Earned Value Management) sinh ra để trả lời đúng câu đó bằng số, thay vì cảm tính. Nó là công cụ quản lý chi phí và tiến độ hợp nhất mà PMBOK khuyến nghị, và điểm mạnh là gói mọi thứ vào chỉ hai chỉ số dễ đọc.

Ba con số gốc

• PV (Planned Value): giá trị công việc lẽ ra đã làm tới hôm nay, theo kế hoạch.
• EV (Earned Value): giá trị công việc thực sự đã hoàn thành, tính theo đơn giá kế hoạch.
• AC (Actual Cost): số tiền thực đã chi để làm ra khối lượng đó.

Điểm tinh tế: EV đo bằng đơn giá kế hoạch, không phải tiền đã tiêu. Nhờ vậy so EV với PV là so tiến độ, so EV với AC là so chi phí — hai chuyện tách bạch.

Hai chỉ số cần nhớ

SPI = EV / PV — chỉ số hiệu suất tiến độ. SPI = 0,9 nghĩa là dự án chạy được 90% tốc độ kế hoạch, đang chậm. SPI ≥ 1 là đúng hoặc vượt tiến độ.

CPI = EV / AC — chỉ số hiệu suất chi phí. CPI = 0,8 nghĩa là mỗi đồng bỏ ra chỉ tạo được 0,8 đồng giá trị, đang bội chi. CPI ≥ 1 là trong hoặc dưới ngân sách.

Dưới 1 là báo động. Chỉ cần nhìn SPI và CPI có tụt dưới 1 hay không, người điều hành đã biết dự án cần can thiệp chỗ nào.

Một ví dụ nhanh

Kế hoạch tới hôm nay phải xong 10 tỷ khối lượng (PV = 10). Thực tế mới xong 8 tỷ (EV = 8), nhưng đã chi 9 tỷ (AC = 9). SPI = 8/10 = 0,8 (chậm 20%). CPI = 8/9 = 0,89 (bội chi 11%). Kết luận: dự án vừa trễ vừa đắt — cảnh báo sớm để xử lý trước khi lỗ sâu.

SPI hay CPI, nên lo con số nào trước?

Câu trả lời tùy tình huống, nhưng có một mẹo đọc nhanh. Nếu SPI dưới 1 mà CPI vẫn quanh 1, dự án chậm nhưng chưa đắt — thường do thiếu nhân lực hoặc chờ thủ tục, chữa bằng cách dồn lực vào đường găng. Nếu CPI dưới 1 mà SPI vẫn tốt, dự án đúng nhịp nhưng ăn tiền hơn dự toán — thường do đơn giá thực tế vượt kế hoạch, cần soát lại hợp đồng và khối lượng phát sinh. Nguy hiểm nhất là cả hai cùng dưới 1, vì lúc đó vừa mất thời gian vừa mất tiền và hai cái kéo nhau xuống.

Một lưu ý cho người điều hành: EVM chỉ tốt bằng chất lượng số liệu đầu vào. Nếu % hoàn thành khai theo cảm tính thì EV sai, kéo cả SPI lẫn CPI sai theo. Vì vậy nên gắn EV với mốc nghiệm thu thật (đã đổ xong sàn tầng 3, đã lắp xong hệ điện tầng 1) thay vì để đội thi công tự ước lượng.

Liên hệ DSCR và dòng tiền

Với dự án BĐS có vay, chủ đầu tư còn theo DSCR (dòng tiền hoạt động chia nghĩa vụ nợ). EVM cho biết dự án tạo giá trị đúng nhịp không; DSCR cho biết dòng tiền có đủ trả nợ không. DuAnXD tính SPI/CPI từ chênh lệch kế hoạch–thực tế trên bảng việc và ghép với dòng tiền 60 ngày để cảnh báo gap sớm, ngay tại CEO Dashboard.